سینمای دفاع مقدس؛ نیازمند پژوهش و شخصیت پردازی واقع گرا

ابراهیم اصغری، تهیه کننده سینمای دفاع مقدس، در گفت وگو با ایکنا با تأکید بر اینکه فرماندهان دفاع مقدس تنها چهره هایی نظامی در تاریخ معاصر ایران نیستند، اظهار کرد: فرماندهان دوران دفاع مقدس را باید در مجموعه ای از ویژگی های اخلاقی، اعتقادی، اجتماعی و مدیریتی شناخت. آنچه یک فرمانده را در آن دوران به چهره ای اثرگذار تبدیل می کرد، صرفاً توانایی نظامی نبود، بلکه نوع نگاه او به مسئولیت، مردم، نیروهای تحت فرمان و آرمان هایی بود که برای آن ها ایستادگی می کرد. بسیاری از این فرماندهان در شرایطی تصمیم می گرفتند که کوچک ترین اشتباه می توانست سرنوشت تعداد زیادی از انسان ها را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، وقتی درباره ساخت فیلم از زندگی آنان صحبت می کنیم، نباید فقط به صحنه های عملیات و پیروزی های نظامی توجه داشته باشیم، بلکه باید آن بخش از شخصیت آنان را نیز ببینیم که نشان می دهد چگونه ایمان، اخلاص و احساس تکلیف، رفتار و تصمیم هایشان را شکل می داد.

وی با اشاره به شعار «فرماندهان؛ عزت مداران و حماسه آفرینان» افزود: این شعار می تواند دستمایه مناسبی برای سینمای دفاع مقدس باشد؛ زیرا مفهوم عزت مداری، یک مفهوم عمیق انسانی و دینی است و می توان آن را در رفتار شخصیت های واقعی به تصویر کشید. فرماندهی که حاضر نیست برای رسیدن به یک هدف، اصول اخلاقی خود را کنار بگذارد، نمونه ای از عزت مداری است. حماسه نیز فقط به معنای حضور در میدان نبرد و انجام عملیات های بزرگ نیست، بلکه گاهی در یک تصمیم دشوار، تحمل یک فشار سنگین یا ترجیح منافع جمع بر خواسته های فردی شکل می گیرد. سینما باید بتواند این لایه ها را کشف کند. اگر فقط ظاهر حماسه را نشان دهیم، ممکن است مخاطب با یک اثر جنگی مواجه شود، اما اگر ریشه های اخلاقی و اعتقادی حماسه را هم روایت کنیم، اثر به فیلمی درباره انسان و انتخاب های او تبدیل خواهد شد.

بازنمایی فرماندهان در قاب سینما

اصغری درباره نقش سینما در معرفی فرماندهان دفاع مقدس به نسل جدید بیان کرد: نسل امروز بسیاری از وقایع دفاع مقدس را به شکل مستقیم تجربه نکرده است و طبیعی است که برای ارتباط با آن دوره تاریخی، بیش از هر چیز به روایت های انسانی نیاز داشته باشد. سینما این امکان را دارد که فاصله زمانی میان مخاطب امروز و شخصیت های دفاع مقدس را کاهش دهد. جوانی که شاید هیچ شناخت دقیقی از فضای جبهه نداشته باشد، می تواند از طریق یک شخصیت سینمایی با دغدغه ها، نگرانی ها و تصمیم های یک فرمانده آشنا شود. برای این کار لازم نیست شخصیت را از ابتدا تا انتها به شکل یک قهرمان بدون ضعف و بدون دغدغه نشان دهیم. اتفاقاً نمایش لحظه های دشوار تصمیم گیری و فشارهایی که یک فرمانده تحمل می کرد، می تواند شخصیت را باورپذیرتر کند. آنچه باید برجسته شود، نحوه غلبه انسان بر دشواری ها و انتخاب مسیر درست است.

وی ادامه داد: یکی از اشتباهاتی که ممکن است در پرداخت سینمایی به فرماندهان اتفاق بیفتد، این است که شخصیت را فقط در جایگاه فرماندهی ببینیم و از زندگی انسانی او فاصله گیریم. مخاطب باید بداند فردی که در میدان جنگ مسئولیت سنگینی بر عهده داشته، در زندگی شخصی نیز با خانواده، دوستان و اطرافیان خود ارتباط داشته است. توجه به این بخش ها باعث کوچک شدن شخصیت نمی شود، بلکه به درک بهتر او کمک می کند. برای مثال، رابطه یک فرمانده با خانواده خود می تواند نشان دهد که او چگونه میان عاطفه شخصی و وظیفه اجتماعی تعادل ایجاد می کرد. همچنین نحوه برخورد او با نیروهایش می تواند ابعاد دیگری از شخصیتش را آشکار کند. این جزئیات، اگر درست انتخاب و دراماتیزه شوند، به جای اینکه از فضای حماسی فیلم کم کنند، عمق بیشتری به حماسه خواهند داد.

تهیه کننده فیلم سینمایی «شماره 10» با تأکید بر اینکه ساخت فیلم درباره فرماندهان نیازمند پژوهش جدی است، اظهار کرد: وقتی قرار است درباره یک شخصیت واقعی فیلم بسازیم، مسئولیت ما بسیار بیشتر از زمانی است که یک شخصیت کاملاً خیالی خلق می کنیم. درباره فرماندهان دفاع مقدس اسناد، خاطرات، تصاویر و روایت های مختلفی وجود دارد و باید پیش از رسیدن پروژه به مرحله تولید، این منابع با دقت بررسی شوند. گفت وگو با همرزمان و خانواده شخصیت نیز می تواند اطلاعات ارزشمندی در اختیار گروه تولید قرار دهد. البته فیلم سینمایی کتاب تاریخ نیست و نمی توان تمام جزئیات یک زندگی را وارد فیلمنامه کرد، اما انتخاب بخش های داستانی نباید با اصل واقعیت در تضاد باشد. به اعتقاد من، پژوهش باید آن قدر جدی باشد که فیلم ساز حتی در زمان استفاده از عناصر دراماتیک نیز بداند شخصیت واقعی چه ویژگی هایی داشته و چه چیزهایی با روح زندگی او سازگار نیست.

اصغری درباره انتخاب سوژه برای تولید فیلم های مربوط به فرماندهان دفاع مقدس گفت: لازم است در انتخاب سوژه نگاه گسترده تری داشته باشیم. فرماندهان شناخته شده جایگاه مهمی در تاریخ دفاع مقدس دارند و پرداختن به زندگی آنان ضروری است، اما در کنار آن ها شخصیت های دیگری نیز وجود دارند که شاید نامشان کمتر شنیده شده باشد و زندگی شان ظرفیت های دراماتیک فراوانی داشته باشد. یک تهیه کننده نباید صرفاً به میزان شهرت یک نام توجه کند، بلکه باید ببیند داستان زندگی آن فرد چه ظرفیت هایی برای سینما دارد. گاهی یک مقطع کوتاه از زندگی یک فرمانده می تواند به اندازه تمام زندگی او ظرفیت ساخت یک فیلم داشته باشد. بنابراین، باید به جای نگاه کلی، سراغ موقعیت هایی برویم که در آن شخصیت، ایمان، مدیریت، ایثار و تصمیم گیری او به شکل روشن تری دیده می شود.

ضرورت پژوهش و شخصیت پردازی در آثار دفاع مقدس

اصغری افزود: فیلمنامه در این میان اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر پژوهش قوی باشد اما نتوانیم آن را به یک فیلمنامه منسجم تبدیل کنیم، نتیجه مطلوبی به دست نخواهد آمد. نویسنده باید بتواند از میان انبوه اطلاعات، خط اصلی داستان را پیدا کند. قرار نیست تمام خاطرات یک فرمانده در یک فیلم روایت شود. باید یک مسئله مرکزی انتخاب شود و شخصیت در مسیر مواجهه با آن مسئله شناخته شود. در چنین شرایطی، مخاطب به تدریج با شخصیت همراه می شود و ویژگی های او را از طریق رفتار و تصمیم هایش می شناسد. دیالوگ های طولانی و توضیح مستقیم درباره قهرمان معمولاً نمی تواند جای شخصیت پردازی را بگیرد. بهتر است مخاطب شجاعت، ایمان و مسئولیت پذیری فرمانده را در رفتار او ببیند تا اینکه دیگران بارها درباره این ویژگی ها صحبت کنند.

وی با بیان اینکه حماسه در سینمای دفاع مقدس نباید به نمایش صرف تجهیزات و صحنه های جنگی محدود شود، اظهار کرد: صحنه های عملیات و نبرد بخشی از واقعیت دفاع مقدس هستند و نمی توان آن ها را حذف کرد، اما حماسه فقط در میدان جنگ اتفاق نمی افتد. گاهی یک فرمانده پیش از شروع عملیات باید تصمیمی بگیرد که از نظر انسانی و نظامی بسیار دشوار است. گاهی باید روحیه نیروهای خود را حفظ کند یا در برابر یک اتفاق تلخ، مسئولیت خود را ادامه دهد. همین موقعیت ها می توانند اساس یک درام قدرتمند باشند. اگر فیلمنامه بتواند این لحظه ها را درست طراحی کند، حتی یک فیلم با امکانات محدود نیز می تواند تأثیرگذار باشد. بنابراین، نباید تصور کنیم که برای ساخت یک فیلم حماسی الزاماً به تعداد زیادی انفجار و صحنه جنگ نیاز داریم؛ گاهی یک انتخاب انسانی درست، از ده ها صحنه پرهزینه اثرگذارتر است.

تهیه کننده فیلم سینمایی «شور شیرین» درباره نمایش ایمان و معنویت فرماندهان در آثار سینمایی گفت: ایمان در زندگی بسیاری از رزمندگان و فرماندهان دفاع مقدس یک امر جدا از زندگی روزمره نبود. آن ها در کنار برنامه ریزی و تصمیم گیری نظامی، با خداوند ارتباط داشتند و بسیاری از رفتارهایشان از اعتقادات دینی تأثیر می گرفت. سینما می تواند این وجه را نشان دهد، اما باید مراقب باشیم که معنویت به شعار تبدیل نشود. وقتی مخاطب ببیند یک فرمانده در سخت ترین شرایط امید خود را از دست نمی دهد، برای نیروهایش دلگرمی ایجاد می کند و حتی در شرایط دشوار به اصول اخلاقی پایبند می ماند، در واقع بخشی از معنویت او را دیده است. نماز، دعا و توکل نیز اگر در جای درست داستان قرار بگیرند، می توانند به شخصیت پردازی کمک کنند. مهم این است که این عناصر طبیعی باشند و از فضای داستان جدا نشوند.

وی ادامه داد: یکی دیگر از موضوعاتی که می تواند در سینمای دفاع مقدس مورد توجه قرار گیرد، رابطه فرمانده با نیروهای تحت امر است. فرماندهی صرفاً دستور دادن نیست. فرمانده باید بتواند اعتماد نیروهایش را به دست آورد و در شرایط دشوار کنار آنان بایستد. این رابطه می تواند یکی از جذاب ترین بخش های یک فیلم باشد. مخاطب وقتی می بیند فرمانده برای نیروهای خود ارزش قائل است، مشکلات آنان را می شنود و در موقعیت خطر خود را از دیگران جدا نمی کند، با شخصیت ارتباط بیشتری برقرار می کند. چنین تصویری می تواند مفهوم مسئولیت را به شکل ملموس منتقل کند. در واقع، یکی از درس های مهم دفاع مقدس این است که مسئولیت اجتماعی زمانی معنا پیدا می کند که فرد خود را نسبت به سرنوشت دیگران بی تفاوت نداند.

پیوند ایمان و حماسه در روایت سینمایی

اصغری درباره نقش خانواده فرماندهان در روایت های سینمایی اظهار کرد: خانواده می تواند یکی از مسیرهای مهم برای انسانی کردن شخصیت فرمانده باشد. وقتی مخاطب فرمانده را فقط در میدان نبرد می بیند، بخشی از زندگی او را مشاهده می کند، اما وقتی رابطه او با همسر، فرزند، پدر و مادر یا خواهر و برادرش نیز روایت می شود، شخصیت ابعاد بیشتری پیدا می کند. البته نباید از خانواده صرفاً برای ایجاد فضای احساسی استفاده کرد. این روابط باید در خدمت داستان و شناخت شخصیت باشند. گاهی یک مکالمه کوتاه میان یک فرمانده و فرزندش می تواند بیش از چند صفحه توضیح درباره شخصیت او اطلاعات منتقل کند. خانواده های این افراد نیز بخشی از تاریخ دفاع مقدس هستند و پرداختن محترمانه به زندگی آنان می تواند تصویری کامل تر از هزینه ها و دشواری های آن دوران ارائه دهد.

وی با اشاره به ضرورت پرهیز از کلیشه در سینمای دفاع مقدس گفت: اگر قرار باشد همه فرماندهان در فیلم ها شبیه یکدیگر باشند، بخش مهمی از جذابیت زندگی واقعی آنان از بین می رود. هر شخصیت باید ویژگی های فردی خودش را داشته باشد. یکی ممکن است آرام و کم حرف باشد و دیگری روحیه اجتماعی و ارتباطی بیشتری داشته باشد. یکی شاید در تصمیم گیری بسیار سریع عمل کند و دیگری بیشتر اهل مشورت باشد. این تفاوت ها باید در فیلمنامه دیده شود. اتفاقاً همین تفاوت های شخصیتی می تواند به سینمای دفاع مقدس تنوع بدهد. مخاطب نباید احساس کند با یک الگوی تکراری روبه رو است. وقتی شخصیت ها واقعی تر و متنوع تر باشند، امکان ارتباط مخاطب با آن ها نیز افزایش پیدا می کند و تاریخ دفاع مقدس با چهره های گوناگون تری در ذهن جامعه باقی خواهد ماند.

این تهیه کننده درباره نقش تهیه کننده در تولید آثار مرتبط با فرماندهان اظهار کرد: تهیه کننده باید از همان ابتدای پروژه نگاه واقع بینانه ای به ابعاد هنری و اجرایی داشته باشد. انتخاب فیلمنامه، گروه تولید، میزان امکانات، زمان فیلمبرداری و شرایط بازسازی فضای تاریخی، همه نیازمند برنامه ریزی است. در فیلم های دفاع مقدس، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا می کند، زیرا معمولاً با لوکیشن های خاص، طراحی صحنه، لباس، تجهیزات و گاهی جلوه های ویژه روبه رو هستیم. با این حال، نباید هزینه بالا را جایگزین فیلمنامه خوب کنیم. یک پروژه بزرگ بدون داستان و شخصیت پردازی مناسب نمی تواند صرفاً با امکانات فنی، مخاطب را با خود همراه کند. تهیه کننده باید میان امکانات موجود و نیازهای داستان تعادل ایجاد کند و اجازه ندهد مشکلات اجرایی، اصل روایت را تحت الشعاع قرار دهد.

وی درباره چرایی کم رنگ بودن برخی فرماندهان در سینمای ایران بیان کرد: بخشی از این مسئله به دشواری تبدیل زندگی واقعی به یک داستان سینمایی برمی گردد. گاهی زندگی یک شخصیت آن قدر گسترده است که انتخاب یک مقطع مشخص از آن دشوار می شود. گاهی نیز منابع موجود پراکنده اند و پژوهش بیشتری لازم است. از طرف دیگر، تولید فیلم تاریخی و جنگی نیازمند امکاناتی است که همه تهیه کنندگان به راحتی نمی توانند فراهم کنند. بنابراین، باید فرآیند تولید این آثار را از مرحله تحقیق و توسعه فیلمنامه جدی تر بگیریم. اگر برای یک سوژه زمان کافی صرف شود، امکان رسیدن به یک فیلمنامه مناسب بیشتر خواهد شد. همچنین لازم است به پروژه هایی که درباره شخصیت های کمتر شناخته شده هستند نیز فرصت داده شود؛ زیرا سینمای دفاع مقدس برای تداوم حیات خود به سوژه های تازه و روایت های متفاوت نیاز دارد.

ضرورت توجه به نسل جوان و سوژه های تازه

اصغری افزود: سینمای دفاع مقدس اگر می خواهد با نسل جوان ارتباط برقرار کند، باید زبان روایت خود را نیز متناسب با این نسل تقویت کند. این به معنای کنار گذاشتن ارزش ها یا تغییر واقعیت های تاریخی نیست، بلکه یعنی همان ارزش ها را با ابزارهای مؤثر سینمایی روایت کنیم. جوان امروز نیز مفاهیمی مانند وفاداری، فداکاری، خانواده، مسئولیت و مبارزه با ظلم را می فهمد، اما ممکن است با شیوه بیان متفاوتی با آن ها ارتباط برقرار کند. بنابراین، فیلم ساز باید مخاطب را جدی بگیرد و برای او شخصیت هایی خلق کند که قابل لمس باشند. اگر شخصیت فقط مجموعه ای از شعارها باشد، ارتباط عاطفی شکل نمی گیرد. اما اگر مخاطب ابتدا انسان را ببیند و سپس ارزش های او را در رفتار و انتخاب هایش کشف کند، احتمال ماندگاری شخصیت بیشتر خواهد بود.

وی با تأکید بر اینکه سینمای دفاع مقدس می تواند ارزش های اسلامی را بدون شعارزدگی روایت کند، گفت: بسیاری از مفاهیم اسلامی در دل رفتارهای انسانی قابل نمایش هستند. ایثار، گذشت، عدالت، وفاداری، احترام به انسان ها، کمک به دیگران و دفاع از مظلوم، وقتی در رفتار شخصیت دیده شوند، برای مخاطب قابل لمس تر خواهند بود. ما می توانیم شخصیت فرمانده را در موقعیتی قرار دهیم که میان منفعت شخصی و وظیفه عمومی باید انتخاب کند و سپس نتیجه انتخاب او را ببینیم. این شیوه روایت، مخاطب را درگیر می کند و اجازه می دهد خودش معنای رفتار شخصیت را دریافت کند. سینما زمانی می تواند مفاهیم ارزشی را ماندگار کند که آن ها را در دل داستان زندگی انسان ها قرار دهد. در این صورت، اثر هم هویت اسلامی و انقلابی خود را حفظ می کند و هم از نظر سینمایی برای مخاطب جذاب باقی می ماند.

تهیه کننده فیلم دفاع مقدسی «تک تیرانداز» درباره ظرفیت داستان های کمتر روایت شده دفاع مقدس اظهار کرد: هنوز موضوعات فراوانی وجود دارد که می توانند به فیلم سینمایی تبدیل شوند. ما فقط با خاطرات عملیات های بزرگ مواجه نیستیم؛ پشت هر عملیات، زندگی ده ها و صدها نفر قرار داشته است. زندگی فرماندهان در فاصله میان عملیات ها، نحوه ارتباط آنان با نیروها، مسائل خانوادگی، تصمیم های مدیریتی، ارتباط با مردم مناطق جنگی و حتی لحظه هایی که برای یک تصمیم مهم آماده می شدند، می تواند موضوع یک اثر باشد. این نگاه باعث می شود سینمای دفاع مقدس از تکرار چند مقطع شناخته شده فاصله بگیرد. البته استفاده از سوژه تازه به معنای فاصله گرفتن از تاریخ نیست؛ اتفاقاً می تواند به معنای کشف بخش های کمتر دیده شده تاریخ باشد. هرچه روایت ها متنوع تر شوند، تصویر کامل تری از آن دوران در سینما شکل خواهد گرفت.

وی ادامه داد: یکی از نکات مهم در تولید این آثار، احترام به خانواده شهدا و رزمندگان و همچنین توجه به حساسیت های تاریخی است. وقتی درباره یک شخصیت واقعی فیلم می سازیم، باید بدانیم که این شخصیت برای عده ای یک خاطره زنده و بخشی از هویت خانوادگی آنان است. بنابراین، تغییر دادن ویژگی های اصلی شخصیت یا نسبت دادن رفتارهایی که با واقعیت زندگی او سازگار نیست، می تواند آسیب زا باشد. البته فیلم ساز برای ساخت درام به بازآفرینی نیاز دارد، اما این بازآفرینی باید در چارچوب حقیقت کلی زندگی شخصیت انجام شود. به نظرم، خلاقیت هنری و امانت داری تاریخی در تضاد با یکدیگر نیستند و اگر پژوهش درست انجام شود، می توان میان این دو تعادل ایجاد کرد. سینمای حرفه ای باید هم جذاب باشد و هم در برابر شخصیت هایی که درباره آنان فیلم می سازد احساس مسئولیت کند.

اصغری در ادامه با اشاره به نقش سینما در حفظ حافظه تاریخی جامعه بیان کرد: نسل های جدید زمانی می توانند گذشته را درست بشناسند که روایت های متنوع و قابل فهمی از آن در اختیار داشته باشند. فیلم سینمایی می تواند یک واقعه تاریخی را از سطح اطلاعات به سطح تجربه انسانی نزدیک کند. مخاطب ممکن است تاریخ یک عملیات را در کتاب بخواند، اما وقتی همان دوره را از نگاه یک شخصیت تجربه می کند، ارتباط عاطفی متفاوتی شکل می گیرد. این ظرفیت البته مسئولیت فیلم ساز را هم بیشتر می کند؛ زیرا تصویری که سینما ارائه می دهد، می تواند برای بخشی از مخاطبان به مهم ترین دریچه شناخت آنان از یک شخصیت تبدیل شود. بنابراین، باید در کنار جذابیت داستان، به دقت تاریخی و عمق شخصیت پردازی نیز توجه کرد. سینما می تواند حافظه دفاع مقدس را زنده نگه دارد، مشروط بر اینکه روایت ها از سطح تکرار و کلیشه عبور کنند.

تهیه کننده فیلم دفاع مقدسی «به کبودی یاس» با بیان اینکه تولید آثار دفاع مقدس نیازمند نگاه بلندمدت است، اظهار کرد: نباید انتظار داشته باشیم همه مسائل این حوزه با چند فیلم حل شود. ما به یک جریان مستمر تولید نیاز داریم که در آن، هر اثر بخشی از این تاریخ را روایت کند. ممکن است یک فیلم درباره یک فرمانده، فیلم دیگری درباره یک رزمنده یا خانواده یک شهید و اثر دیگری درباره یک عملیات ساخته شود. مجموعه این آثار در کنار هم می توانند تصویر گسترده ای از دفاع مقدس ارائه کنند. در این مسیر، حمایت از فیلمنامه و مرحله پژوهش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر فقط به مرحله تولید توجه کنیم، ممکن است فرصت کشف سوژه های مهم و شکل دادن به روایت های تازه از دست برود. سینمای دفاع مقدس برای آینده نیازمند سرمایه گذاری فرهنگی، توجه به نیروهای جوان و استفاده از تجربه فیلم سازان باسابقه است.

اصغری در پایان درباره شعار «فرماندهان؛ عزت مداران و حماسه آفرینان» گفت: این شعار می تواند ما را به بازخوانی بخشی از تاریخ دفاع مقدس دعوت کند که هنوز ظرفیت های فراوانی برای روایت سینمایی دارد. فرماندهان را باید به عنوان انسان هایی معرفی کنیم که در یک دوره حساس تاریخی، مسئولیت بزرگی بر عهده گرفتند و بسیاری از آنان جان خود را در این مسیر فدا کردند. سینما می تواند با زبان هنر، این زندگی ها را به نسل امروز معرفی کند؛ اما برای این کار باید از کلیشه فاصله گرفت، پژوهش را جدی گرفت و شخصیت ها را با همه ابعاد انسانی، اعتقادی و اجتماعی شان روایت کرد. اگر چنین اتفاقی بیفتد، سینمای دفاع مقدس فقط بازگوکننده گذشته نخواهد بود، بلکه می تواند درباره ارزش هایی مانند عزت، ایثار، مسئولیت و ایمان با مخاطب امروز گفت وگو کند. این همان نقطه ای است که تاریخ و هنر به یکدیگر می رسند و سینما می تواند در حفظ میراث معنوی و فرهنگی دفاع مقدس نقش مؤثری داشته باشد.

انتهای پیام